|
Beschermde stadsgezichten (1) -
Neem nou het Singel
Woonboot magazine (1) 2007
Tekst & Foto's: Frank Bos
Nederland kent vele honderden beschermde stads- en dorpsgezichten. Over de
historische rol van het water, de scheepvaart en de gebruikte schepen is in die
plannen weinig te vinden. Hoe kan een gemeente het stadsgezicht versterken met
bijvoorbeeld woonschepen. Neem nou het Singel in Amsterdam…
Het oude stadshart van Amsterdam is grotendeels beschermd
stadsgezicht. Het Singel is grijs aangegeven. |
|
Je krijgt niet zomaar de titel beschermd stads- of dorpsgezicht. Het is een
erkenning van ‘het rijk’ dat er op een gemeentelijk grondgebied iets te
beschermen valt. Voor de wet zijn beschermde stads- en of dorpsgezichten groepen
van onroerende zaken die van belang zijn wegens hun schoonheid, hun onderlinge
ruimtelijke of structurele samenhang dan wel hun wetenschappelijke of
cultuurhistorische waarde. Voorwaarde is dat er in zo’n groep minstens een of
meer erkende monumenten staan. De bescherming van stads- en dorpsgezichten
betekent niet dat er niets mag veranderen. Het historische karakter kan goed
behouden blijven, als veranderingen zorgvuldig worden begeleid en ingepast. (zie
kaders)
Roerend en onroerend
In de wet gaat het om onroerende zaken. Woonschepen zijn voor de wet roerende
zaken en vallen daarmee buiten de denkrichting van de wet. Dat heeft een
merkaardig effect. Al honderden jaren wordt er op woonschepen gewoond in
gebieden die sinds kort het predikaat beschermd stads- of dorpsgezicht hebben.
De waarde die woonschepen hebben in het historische bestaande te beschermen
gezicht wordt niet onderkend. Soms zelfs bestreden, woonschepen horen volgens
sommigen niet thuis in beschermde stads- en dorpsgezichten.
Het Singel voor de Lutherse Kerk. Eeuwenlang de afvaartplek van de
beurtschepen op Wesel en Duisburg in Duitsland, Londen in Engeland en
Grouw en Drachten in Friesland. |
|
Scheepvaart
Die beperking geldt niet alleen voor woonschepen. De rol van de scheepvaart, de
functie als haven van grachten en dergelijke komen niet voor in de uitgebreide
toelichtingen die horen bij besluiten tot beschermd stads- en dorpsgezicht. En
zo kan het gebeuren dat in het besluit over het Amsterdamse beschermde
stadsgezicht binnen de Singelgracht, zeg maar het oorspronkelijke stadsgebied
van Amsterdam tot 1900, het nodige ontbreekt. Er wordt bijvoorbeeld met geen
woord gerept over het indertijd zeer geavanceerde vuilophaalsysteem met
vuilnisschuiten. Bekend vanaf 1509 en rond negentienhonderd een van de grootste
rederijen met ruim 300 schepen. Het gebruik van vuilnisschuiten werd in 1993
gestaakt en alle daarbij behorende aanlegplaatsen, kranen en dergelijke zijn
verwijderd. Alsof het systeem nooit bestaan heeft.
Nog een voorbeeld. Rond 1950 was de Amsterdamse dekschuit het meest verbreide
scheepstype van Nederland. Dat model dekschuit vormde een zesde van de
binnenvaartvloot. Bijna drieduizend exemplaren voeren in en rond Amsterdam.
Zonder de dekschuit had Amsterdam vanaf 1600 niet kunnen functioneren als
internationale haven. Het is dan ook vreemd dat de weinig overgebleven
exemplaren geen beschermde status hebben. Ze worden zelfs actief geweerd uit hun
historische omgeving.
Het Klerenveer voer vanaf rond 1670 tweemaal per week met de vuile
was naar blekerijen onder Haarlem. In 1875 wordt het veer nog genoemd.
Ook hier stond op de wal een huisje voor het veer. De ligplaats was bij
de Paleisstraat, vandaag een heel leeg rak. |
|
Neem nou…
Aan de hand van drie artikelen worden voorbeelden gegeven hoe dat anders kan. De
voorbeelden gaan allemaal over Amsterdam, maar behandelen onderwerpen, die in
bijna elke stad of dorp een rol hebben gespeeld, zoals markten aan en op het
water, beurtvaartbedrijven, veerdiensten en wonen op het water. Het zal gaan
over het Oosterdok, een oude zeehaven; over de Amstel, de ontstaansrivier en
naamgever aan de stad en over het Singel, de voormalige stadswalgracht en
eeuwenlang het beurtvaartcentrum van Amsterdam.
Het Singel vlak na de Tweede Wereldoorlog met een nog volop actieve
beurtvaart. Onderaan de foto ligt een woonschip. Het is een verbouwd
beurtvaartuig, wat te zien is aan de vorm van de ijzeren luiken. |
|
Het Singel
Na de zoveelste groeistuip van het kleine stadje Amsterdam werd rond 1425 het
Singel gegraven. Het was de toenmalige slotgracht met de enige stenen stadsmuur
die de stad ooit gehad heeft. In 1585 werd de stad opnieuw uitgebreid en
verdween de, zicht op het water belemmerende, stadsmuur stukje bij beetje.
Tegenwoordig loopt het Singel van het Open Havenfront, het voormalige Y, naar
het Rokin, een stukje van de Amstel. Dat stuk Singel is ongeveer twee kilometer
lang en dertig meter breed. Rond 1600 werd dat deel in gebruik genomen voor
markten, scheepvaart en industrie. Pas na de Tweede Wereldoorlog zijn het
bijbehorende wallenkantgebruik en de schepen grotendeels verdwenen. Enkele
woonschepen, veelal de vroeger gebruikte werkschepen, zijn nog over van dit
roemruchte verleden. En één gevelsteen.
Het Singel in 1863 met het vertrekpunt van de Leidse beurtschuit. Al
vroeg genoemd en in 1946 stond er nog een beurtvaartbedrijf geboekt. Uit
hetzelfde rak voeren ook schepen met als eindbestemming Baambrugge,
Bodegrave, Breukelen, Loenen, Maarsen, IJsselstein en Zeist. Ook op deze
plek herinnert niets aan deze diensten. Herbouw van het huisje en wat
ligplaatsen voor schepen zou bijdragen aan het historisch stadsgezicht. |
|
De Nieuwe Haarlemmersluis
Op de plek van de Nieuwe Haarlemmersluis stond oorspronkelijk de stadsmuurpoort
naar Haarlem. Die poort verhinderde scheepvaart op de vestinggracht. Bij de
afbraak van de Haarlemmerpoort in 1612 werd een nieuwe keersluis gebouwd voor
het zeewater. In 1682 werd die vervangen door een schutsluis van 42,77 meter
lang en 6,87 meter breed. Een sluis met voor die tijd enorme afmetingen. Dat
moest ook wel, want op het Singel lagen zeeschepen die voeren op Engeland en
Frankrijk en Rijnschepen, de zogenaamde samoreusen, die naar Duitsland voeren.
Daarnaast vetrokken vanaf het Singel honderden kleinere schepen met bestemmingen
naar alle windstreken in Nederland.
De appelmarkt in 1880 |
|
De Appelmarkt was van 1616 tot 1895 op het Singel. Niets herinnert
aan de drukte en het gebruik van eeuwen her. Enkele (woon)schepen zouden
op deze plek niet misstaan. |
|
Beurtvaarten
Al die schepen onderhielden een regelmatige dienst en hadden van de stad het
exclusieve recht op het vervoer naar andere steden. Stadsbestuurders maakten
onderlinge afspraken over dat recht en stelden veel voorwaarden aan de schepen,
de schippers, de tarieven en de frequentie van de afvaarten. Omdat dat
‘raadsbesluiten’ waren, zijn honderden van die zogenaamde ‘beurtvaartregelingen’
bewaard gebleven. Eén van de eisen was, dat een schipper permanent aan boord
diende te zijn als hij ‘in de beurt lag.’ Dat was een reden voor veel
samoreusenschippers om met hun gezin permanent aan boord te wonen.
Boujers zoals ze vertrokken uit de Singel naar Rouaan in Frankrijk.
|
|
Samoreusen
Vanaf 1497 worden samoreusen in tolregisters genoemd als scheepstype. Ze voeren
met hun lading naar steden aan de Rijn in Duitsland, zoals Wesel, Duisburg en
Keulen. Samoreusen, ook wel Keulenaars genoemd, zijn ruim 250 jaar gebruikt. De
rompvorm veranderde in die tijd nauwelijks maar de schepen werden steeds langer
en breder. Dat gebeurde met veel scheepstypen, maar samoreusen bleven steeds de
reuzen van hun tijd. In 1830 hadden deze grootste binnenschepen een laadvermogen
van 600 ton. En ze konden nog steeds door de Nieuwe Haarlemmersluis in het
Singel. Een goed staaltje van planning van de stadsbestuurders in 1600.
Ook in 2006 ligt er in het Singel een woonboot met de ijzeren luiken
van een voormalig beurtschip
|
|
Een gevelsteen in nummer 135. Vroeger heette een deel van het Singel
ook wel de Rouaanse kaaj. |
|
Als we nu eens…
Als we nu eens op het water, net als op de wal, het historische karakter van het
Singel versterken. Dan komen op de nu tientallen lege ligplaatsen waar
beurtschepen lagen weer gelijksoortige schepen. Datzelfde doen wij bij de
voormalige marktplaatsen die over het water bevoorraad werden. Om die schepen te
kunnen onderhouden zullen ze bewoond moeten worden.
Daarbij krijgen dekschuiten een nieuwe functie, bijvoorbeeld als drijvend
terras.
En we zetten ook weer enkele beurtvaart- en markthuisjes neer. Die krijgen ook
een nieuwe functie, bijvoorbeeld als verhuurplaats voor elektrische bootjes of
waterfietsen.
| |
Beschermde stads- en dorpsgezichten
De minister van Cultuur en die van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening
nemen gezamenlijk besluiten over het toekennen en intrekken van de titel
‘Beschermde stads- en dorpsgezichten’. Zij doen dat op basis van de
Monumentenwet van 1988, artikel 35 en 36. Daarbij houden ze rekening met de
adviezen van de Gemeenteraad, de Gedeputeerde Staten (de Provincie), de Raad
voor Cultuur en de Rijksplanologische Commissie. Bij het besluit hoort een stuk
met een uitgebreide toelichting. Voor een gemeente volgt dan de verplichting een
apart bestemmingsplan voor het te beschermen gebied op te stellen. In dat
bestemmingplan staat hoe er om gegaan wordt met de te beschermen waarden. De
gemeentelijke Monumenten- en Welstandsnota’s spelen bij het behoudsbeleid een
belangrijke rol.
http://www.racm.nl/content/xml_racm/on_le_stads-%20en%20dorpsgezichten.xml.asp?toc=n6-1 |
|
| |
Uit het plan beschermd stadsgezicht Leeuwarden:
“De zone langs de grachten is veel dynamischer, ook al is ook hier oog voor het
historische kwaliteiten. Dit houdt in dat er van alles kan, zolang de
hoekpenanten zichtbaar blijven en de bovenverdieping moet logisch met de grond
verbonden blijven. De winkels die zich in deze zone bevinden hebben zodoende wel
de ruimte om hun winkelpuien aan te passen. Dat is ook nodig want die zijn
onderhevig aan de mode.”
http://www.monumenten.nl/Site/nl-NL/Dossiers/Ontdek+uw+regio/Leeuwarden/3.+Beschermde+stadsgezichten.htm |
|
| |
Artikel 36 lid 1 en 2 Monumentenwet
De gemeenteraad stelt ter bescherming van een beschermd stads- of dorpsgezicht
een bestemmingsplan vast als bedoeld in de Wet op de Ruimtelijke Ordening (Stb.
1985, 626). Bij het besluit tot aanwijzing van een beschermd stads- en
dorpsgezicht kan hiertoe een termijn worden gesteld.
De artikelen 21 en 22 van de Wet op de stads- en dorpsvernieuwing zijn van
toepassing. |
|
Welstand - <1>-<2>-<3>-<4>-<5>-<6>-<7>
|
